Hz. Âdem'in tövbe duası
Hz. Âdem ile Hz. Havvâ'nın tövbe duası: Rabbenâ zalemnâ enfüsenâ.
Araf Suresi 23. ayet
- 23
قَالَا رَبَّـنَا ظَلَمْنَٓا اَنْفُسَنَا وَاِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِر۪ينَ ﴿٢٣﴾
Kala rabbena zalemna enfusena ve in lem tagfirlena ve terhamna le nekunenne minel hasirin.
(Âdem ile eşi) dediler ki: Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize acımazsan mutlaka ziyan edenlerden oluruz.
Duanın Hikâyesi
Allah, Hz. Âdem'e ve eşine cennette diledikleri yerden yemelerini, yalnız bir ağaca yaklaşmamalarını söylemişti (A'râf 19). Şeytan onlara vesvese verdi ve öğüt verenlerden olduğuna yemin ederek onları aldattı. Ağacın meyvesini tadınca Rableri, “Ben size o ağacı yasaklamadım mı ve şeytan size apaçık bir düşmandır, demedim mi?” diye seslendi (A'râf 20-22). Bu dua onların cevabıdır. Aynı olay Bakara (35-37) ve Tâhâ (115-122) surelerinde de anlatılır.
Ayetteki “kâlâ” fiili ikil kipindedir, yani “ikisi dedi” demektir. A'râf suresindeki anlatımda vesvese, aldanma ve tövbe ikisine birlikte nispet edilir. Tâhâ suresinde olay Hz. Âdem'in adıyla anılır ve şöyle biter: “Sonra Rabbi onu seçkin kıldı; tevbesini kabul etti ve doğru yola yöneltti” (Tâhâ 122).
Hz. Âdem'in Rabbinden Aldığı Kelimeler
Bakara suresinin 37. ayetinde Hz. Âdem'in Rabbinden “bir takım kelimeler” aldığı ve tövbe ettiği bildirilir, fakat bu kelimeler orada sayılmaz. Taberî'nin naklettiğine göre Mücâhid, Hasan Basrî, Katâde ve İbn Zeyd bunların A'râf suresindeki bu dua olduğunu söylemiştir. İbn Abbas'tan gelen bir açıklamaya göre ise Hz. Âdem, “Rabbim, beni elinle yaratmadın mı, rahmetin gazabını geçmedi mi?” diye sormuş, “evet” cevabını alınca tövbe edip düzelirse cennete döndürülüp döndürülmeyeceğini sormuştu.
Taberî bu açıklamaları birbirine aykırı saymaz; hepsinin, Hz. Âdem'in günahını itiraf edip pişman olarak Allah'a yöneldiğini anlattığını söyler. Kendi görüşüne göre ise Kur'an'ın kendisi, alınan kelimelerin A'râf 23'teki sözler olduğunu gösterir. Taberî'ye göre Allah bu haberle Kitabının bütün muhataplarına günahtan nasıl tövbe edileceğini öğretmiştir.
Âdem ile İblis: İki Ayrı Cevap
Taberî, A'râf 23'ü açıklarken bu duanın İblis'in cevabının tam tersi olduğunu söyler. İblis secde etmediği için kınanınca kusuru üstlenmedi; “beni azdırmana karşılık” diyerek sebebi Allah'a yükledi (A'râf 16) ve bağışlanma yerine diriltilme gününe kadar mühlet istedi (A'râf 14). Hz. Âdem ile eşi ise “Biz kendimize zulmettik” diyerek hatayı kendilerine aldı, bağışlanma ve rahmet diledi.
Katâde bu farkı şöyle özetler: Hz. Âdem tövbe edip bağışlanma dilerse ne olacağını sordu, İblis ise tövbe istemedi, mühlet istedi; her birine istediği verildi (Taberî; İbn Kesîr).
Taberî duanın sözlerini de açıklar: “Kendimize zulmettik”, sana isyan edip düşmanımıza uyarak kendimize kötülük ettik demektir. “Bizi bağışlamazsan” sözü, günahımızı örtmez ve bizi cezayla rezil edersen; “ziyan edenler” ise helâk olanlar anlamındadır. Kurtubî'nin naklettiğine göre Vâsıtî, Hz. Yûnus'un “Ben zalimlerden oldum” sözünü açıklarken bu duayı örnek verir: İkisinde de kul haksızlığı Rabbinden uzak tutup kendine yükler.
Ne Zaman ve Nasıl Okunur?
Bu dua bir hata ya da günahın ardından, tövbe ve istiğfar ederken okunur; belirli bir vakti ve sayısı yoktur.
Peygamberimizin tövbe için öğrettiği dualar da aynı itirafı taşır. Hz. Ebû Bekir'e namazda okuması için öğrettiği “Allâhümme innî zalemtü nefsî zulmen kesîrâ” duası (Buhârî, Ezân 834) ve Seyyidü'l-istiğfâr (Buhârî, Daavât 6306) sitemizde ayrı sayfalarda yer alır.
Sık Sorulan Sorular
Hz. Âdem'in tövbesi kabul edildi mi?
Evet. Bakara suresi, Hz. Âdem'in Rabbinden aldığı kelimelerle tövbe ettiğini ve Allah'ın tövbesini kabul ettiğini bildirir: “Çünkü O (Allah), tevbeleri çokça kabul eden ve merhameti bol olandır” (Bakara 37). Taberî'ye göre Allah'ın bir kulun tövbesini kabul etmesi, ona tövbeyi nasip etmesi ve onun hakkında gazaptan rızaya, cezadan affa dönmesidir.
Rabbena zalemna enfusena kaç defa okunur?
Belirli bir sayı şart değildir; içten bir pişmanlıkla bir kez okumak da yeter, dileyen tekrar eder.
Bu dua ile “Allâhümme innî zalemtü nefsî” aynı dua mı?
Hayır. “Rabbenâ zalemnâ enfüsenâ” Kur'an'da Hz. Âdem ile eşinin sözü olarak geçer ve “biz” diye konuşur (A'râf 23). “Allâhümme innî zalemtü nefsî” ise Peygamberimizin Hz. Ebû Bekir'e öğrettiği ve “ben” diye konuşan duadır. Anlamları birbirine yakındır.